تفاوت اصلی سلامت دیجیتال و سلامت الکترونیک در دامنه مفهومی، گستره فناوری‌ها و نوع تحول مورد انتظار در نظام سلامت است. سلامت الکترونیک عمدتاً به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای پشتیبانی از خدمات و فعالیت‌های حوزه سلامت اشاره دارد؛ درحالی‌که سلامت دیجیتال مفهومی گسترده‌تر است که علاوه بر سلامت الکترونیک، فناوری‌های نوین دیجیتال، داده‌محوری، هوشمندسازی، مشارکت مستقیم افراد و تحول در الگوهای ارائه خدمات سلامت را نیز دربرمی‌گیرد.
این تمایز صرفاً برداشت شخصی یا یک تقسیم‌بندی نظری نیست؛ سازمان جهانی بهداشت در راهبرد جهانی سلامت دیجیتال خود، به‌صراحت سلامت دیجیتال را مفهومی فراگیرتر از سلامت الکترونیک معرفی می‌کند.
۱- تعاریف رسمی و مستند
الف) سلامت الکترونیک (eHealth)
سازمان جهانی بهداشت در تعریف سلامت الکترونیک، آن را چنین معرفی می‌کند:
The cost-effective and secure use of information and communications technologies in support of health and health-related fields.
«استفاده مقرون‌به‌صرفه و ایمن از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات برای پشتیبانی از حوزه سلامت و زمینه‌های مرتبط با آن».
این مفهوم خدمات سلامت، مراقبت‌های بهداشتی، مراقبت و پایش بیماری‌ها، آموزش سلامت، مدیریت دانش و پژوهش را نیز شامل می‌شود.
این تعریف در اسناد سازمان جهانی بهداشت و در ارتباط با قطعنامه WHA58.28 سال ۲۰۰۵ مطرح شده است. بنابراین، سلامت الکترونیک اساساً بر به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات برای الکترونیکی‌کردن، پشتیبانی و بهبود فرآیندهای موجود در نظام سلامت تأکید دارد.
ب) سلامت دیجیتال (Digital Health)
The field of knowledge and practice associated with the development and use of digital technologies to improve health.
«حوزه‌ای از دانش و عمل مرتبط با توسعه و به‌کارگیری فناوری‌های دیجیتال با هدف ارتقای سلامت».
نکته بسیار مهم در ادامه این تعریف آمده است: سلامت دیجیتال، مفهوم سلامت الکترونیک را گسترش می‌دهد و علاوه بر آن، مصرف‌کنندگان و کاربران دیجیتال، طیف گسترده‌تری از تجهیزات هوشمند و متصل و فناوری‌هایی نظیر اینترنت اشیا، پردازش پیشرفته، کلان‌داده، هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و رباتیک را نیز دربرمی‌گیرد.
بنابراین، در طبقه‌بندی مفهومی سازمان جهانی بهداشت، سلامت دیجیتال (Digital Health) اکوسیستم گسترده فناوری‌ها، داده‌ها، خدمات و نوآوری‌های دیجیتال در حوزه سلامت را شامل می‌شود و سلامت الکترونیک (eHealth)، سامانه‌ها و خدمات الکترونیکی پشتیبان ارائه، مدیریت و تبادل اطلاعات سلامت.
۲- تفاوت‌های اصلی در ابعاد مختلف
برای فهم دقیق‌تر، می‌توان این دو مفهوم را در شش بُعد مقایسه کرد:
|
بُعد مقایسه
|
سلامت الکترونیک
|
سلامت دیجیتال
|
|
دامنه مفهومی
|
استفاده از ICT در حوزه سلامت
|
مفهوم فراگیرتر شامل eHealth و فناوری‌های دیجیتال نوظهور
|
|
تمرکز اصلی
|
الکترونیکی‌کردن خدمات و فرآیندهای سلامت
|
تحول دیجیتال در کل زنجیره سلامت
|
|
فناوری‌های محوری
|
نرم‌افزارهای سلامت، شبکه‌ها، پایگاه‌های اطلاعاتی و پرونده الکترونیک
|
هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلان‌داده، تجهیزات هوشمند، رباتیک و فناوری‌های eHealth
|
|
محور ارائه خدمات
|
مراکز ارائه‌دهنده خدمات سلامت و فرآیندهای سازمانی
|
فرد، ارائه‌دهندگان خدمات، جامعه، جمعیت و نظام سلامت
|
|
نوع استفاده از داده
|
ثبت، ذخیره‌سازی، پردازش و تبادل اطلاعات سلامت
|
یکپارچه‌سازی، تحلیل پیشرفته، پیش‌بینی، تصمیم‌سازی و استفاده ثانویه از داده‌ها
|
|
رویکرد تحول
|
بهبود و الکترونیکی‌سازی فرآیندهای موجود
|
بازطراحی الگوهای ارائه خدمت و ایجاد مدل‌های نوین سلامت
|
این مقایسه با تعاریف WHO و چارچوب تحلیلی OECD درباره آمادگی و اکوسیستم سلامت دیجیتال هم‌راستاست.
۳- تفاوت در مصادیق و فناوری‌ها
یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای درک تفاوت این دو مفهوم، بررسی مصادیق عملی آن‌هاست.
|
|
نمونه سلامت الکترونیک
|
|
سامانه اطلاعات بیمارستانی (HIS)
ثبت اطلاعات بیماران، مدیریت پذیرش، ثبت خدمات بالینی و پاراکلینیکی، مدیریت دارو و فرآیندهای بیمارستانی.
|
|
|
نمونه سلامت الکترونیک
|
|
پرونده الکترونیک سلامت (EHR)
ثبت و نگهداری سوابق سلامت افراد و امکان دسترسی و تبادل اطلاعات میان مراکز و ارائه‌دهندگان خدمت
|
|
|
نمونه سلامت دیجیتال
|
|
تجهیزات پوشیدنی و پایش هوشمند سلامت
استفاده از ساعت‌های هوشمند، حسگرها و تجهیزات متصل برای پایش مستمر وضعیت سلامت و انتقال داده‌ها
|
|
|
نمونه سلامت دیجیتال
|
|
هوش مصنوعی در تشخیص و تصمیم‌گیری بالینی
استفاده از الگوریتم‌های هوشمند برای تحلیل تصاویر پزشکی، پیش‌بینی ریسک بیماری و پشتیبانی از تصمیم‌گیری بالینی
|
|
|
نمونه سلامت دیجیتال
|
|
تحلیل کلان‌داده‌های سلامت و مدیریت سلامت جمعیت
تلفیق داده‌های ملی سلامت، تحلیل روندهای بیماری، شناسایی جمعیت‌های در معرض خطر و پشتیبانی از سیاست‌گذاری سلامت
|
نکته: این دسته‌بندی به معنای آن نیست که هر فناوری فقط به یکی از این دو حوزه تعلق دارد. برای مثال، هوش مصنوعی می‌تواند در یک سامانه اطلاعات بیمارستانی نیز به کار گرفته شود. تفاوت اصلی در گستره و جایگاه فناوری در اکوسیستم سلامت است.
۴- تفاوت مهم‌تر: دیجیتالی‌سازی در برابر تحول دیجیتال
به اعتقاد من، برای مدیران و سیاست‌گذاران سلامت، تفاوت مهم‌تر از فهرست فناوری‌ها، تفاوت در نوع نگاه به نظام سلامت است. می‌توان این تفاوت را به شکل زیر توضیح داد:
سلامت الکترونیک (Digitization & eHealth):
دیجیتالی‌کردن خدمات و فرآیندهای سلامت
- ثبت الکترونیکی سوابق بیمار به جای پرونده کاغذی
- ثبت و ارسال الکترونیکی نسخه پزشکی
- استفاده از سامانه‌های اطلاعات بیمارستانی
- تبادل الکترونیکی اطلاعات بین مراکز درمانی
تمرکز: استفاده از فناوری برای پشتیبانی و بهبود فرآیندهای سلامت
سلامت دیجیتال (Digital Transformation):
تحول در مدل ارائه خدمات و مدیریت سلامت
- حرکت از درمان مقطعی به پایش و مراقبت مستمر
- ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده و پیش‌بینی‌کننده
- مشارکت فعال افراد در مدیریت سلامت خود
- تصمیم‌گیری مبتنی بر تحلیل داده‌های یکپارچه
- استفاده از هوش مصنوعی و تجهیزات متصل برای بهبود پیامدهای سلامت
تمرکز: بازآفرینی الگوی ارائه خدمت، مراقبت و مدیریت نظام سلامت با استفاده از ظرفیت‌های دیجیتال
البته این دو رویکرد الزاماً متضاد نیستند. سلامت الکترونیک می‌تواند زیرساخت و نقطه شروع تحول دیجیتال باشد. همچنین یک پروژه سلامت الکترونیک، در صورت برخورداری از یکپارچگی، تحلیل هوشمند و قابلیت‌های پیشرفته، می‌تواند بخشی از برنامه تحول دیجیتال محسوب شود.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در گزارشHealth at a Glance 2023 تأکید می‌کند که سلامت دیجیتال تنها به استفاده از ابزارهای دیجیتال محدود نیست و می‌تواند از بهبود ارائه خدمات تا تحول فراگیر نظام سلامت را شامل شود. این گزارش همچنین میان استفاده اولیه از داده‌ها برای مراقبت فردی و استفاده ثانویه از داده‌ها برای سلامت جمعیت، مدیریت نظام سلامت، پژوهش و نوآوری تمایز قائل می‌شود.
۵- یک نکته اصطلاح‌شناختی مهم
با وجود تمایز مفهومی فوق، باید توجه داشت که در ادبیات بین‌المللی هنوز کاربرد این دو اصطلاح کاملاً یکدست نیست. برای مثال، کمیسیون اروپا در عنوان‌گذاری رسمی خود از عبارت «Digital health (eHealth)» استفاده می‌کند و این دو اصطلاح را در برخی زمینه‌ها به‌صورت نزدیک یا مترادف به کار می‌برد.OECD نیز صریحاً به نبود توافق کامل بر سر اصطلاح‌شناسی سلامت دیجیتال اشاره کرده است.
بنابراین، بهتر است در اسناد سیاستی، مقرراتی، ارزیابی و معماری سلامت، پیش از استفاده از این اصطلاحات، دامنه و تعریف مورد نظر مشخص شود.
۶- منابع معتبر برای استناد
منابع زیر از مهم‌ترین مراجع رسمی و قابل استناد برای تبیین این تفاوت هستند:
۱) سازمان جهانی بهداشت - مرجع اصلی تعریف و تمایز دو مفهوم
World Health Organization (2021). Global Strategy on Digital Health 2020–2025. Geneva: WHO. ISBN: 978-92-4-002092-4
این سند مهم‌ترین مرجع برای اثبات فراگیرتر بودن Digital Health نسبت به eHealth است. (دسترسی به سند در وب‌سایت WHO)
۲) سازمان جهانی بهداشت - تعریف سلامت الکترونیک
World Health Organization. Global Observatory for eHealth.
این مرجع، سلامت الکترونیک را استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای سلامت معرفی می‌کند و به پیشینه قطعنامه WHA58.28 سال ۲۰۰۵ اشاره دارد. (WHO Global Observatory for eHealth)
۳) سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)
OECD (2023).Health at a Glance 2023: OECD Indicators – Digital Health at a Glance.
به‌ویژه بخش 2.1 با عنوان Definition of Digital Health and Dimensions of Digital Health Readiness
این منبع برای تبیین ابعاد داده‌ای، فناوری، تحلیل، آمادگی سازمانی و تحول نظام سلامت بسیار مناسب است. (مطالعه فصل سلامت دیجیتال در گزارش OECD)
۴) سازمان جهانی بهداشت - طبقه‌بندی مداخلات دیجیتال
WHO (2023).Classification of Digital Interventions, Services and Applications in Health: A Shared Language to Describe the Uses of Digital Technology for Health – Second Edition.
این سند برای طبقه‌بندی مصادیق و خدمات سلامت دیجیتال، به‌ویژه در تدوین چارچوب‌های ارزیابی و سیاست‌گذاری، کاربرد دارد. (مشاهده سند و مشخصات انتشار)
۵) جدیدترین راهبرد جهانی سازمان جهانی بهداشت
WHO (2025).Global Strategy on Digital Health 2020–2027. ISBN: 978-92-4-011687-0
این نسخه در ۱ دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شده و بر ضرورت هماهنگی منابع مالی، سازمانی، انسانی و فناورانه در برنامه‌های ملی سلامت دیجیتال تأکید می‌کند. (مشاهده راهبرد جهانی سلامت دیجیتال ۲۰۲۰–۲۰۲۷)
جمع‌بندی پیشنهادی برای استفاده در اسناد رسمی
با توجه به تعاریف و منابع فوق، پیشنهاد می‌کنم در اسناد معماری، سیاست‌گذاری و مقررات حوزه سلامت از متن زیر به‌عنوان تعریف مبنا استفاده شود:
تعریف پیشنهادی سلامت الکترونیک (eHealth): سلامت الکترونیک به مجموعه کاربردها، سامانه‌ها، خدمات و راهکارهایی اطلاق می‌شود که با بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات، با هدف پشتیبانی از فرآیندهای ارائه خدمات سلامت، ثبت و نگهداری اطلاعات، مدیریت منابع و خدمات، تبادل داده‌ها، آموزش، پایش و پژوهش در حوزه سلامت توسعه و به‌کارگیری می‌شوند.
تعریف پیشنهادی سلامت دیجیتال (Digital Health): سلامت دیجیتال مفهومی فراگیر است که مجموعه دانش، فناوری‌ها، زیرساخت‌ها، داده‌ها، خدمات و مدل‌های نوآورانه مبتنی بر فناوری‌های دیجیتال را در بر می‌گیرد و با هدف ارتقای سطح سلامت افراد و جوامع، بهبود پیامدهای سلامت، افزایش اثربخشی و کارآمدی نظام سلامت و تحول در الگوهای ارائه، مدیریت و نظارت بر خدمات سلامت به کار گرفته می‌شود. این مفهوم علاوه بر سلامت الکترونیک، فناوری‌هایی نظیر هوش مصنوعی، کلان‌داده، اینترنت اشیا، تجهیزات هوشمند و متصل، تحلیل‌های پیشرفته و سایر فناوری‌های نوظهور را نیز شامل می‌شود.
نتیجه کلیدی: سلامت الکترونیک را می‌توان یکی از اجزای سلامت دیجیتال دانست؛ اما سلامت دیجیتال صرفاً توسعه فناوری‌های سلامت الکترونیک نیست، بلکه ناظر بر شکل‌گیری یک اکوسیستم یکپارچه، داده‌محور، هوشمند و مردم‌محور برای تحول نظام سلامت است.
از منظر معماری ملی نیز این تمایز اهمیت زیادی دارد: پرونده الکترونیک سلامت، HIS، سامانه‌های اطلاعاتی و تبادل استاندارد اطلاعات، اجزای مهم سلامت الکترونیک هستند؛ درحالی‌که تلفیق این اجزا با حکمرانی داده، هوش مصنوعی، تحلیل‌های جمعیتی، خدمات دیجیتال شهروندی و زیرساخت‌های یکپارچه ملی، تصویر گسترده‌تری از سلامت دیجیتال را شکل می‌دهد.